Đội ngũ chúng tôi thường nhận được những cuộc gọi đầy lo lắng từ phụ huynh. Có bé hai tuổi chưa biết gọi “mẹ”. Có bé hiếm khi nhìn thẳng vào mắt người lớn. Có bé ngồi xoay một món đồ chơi suốt cả buổi chiều. Nuôi dạy trẻ tự kỷ là một hành trình dài, và điểm xuất phát thường ảnh hưởng khá nhiều đến các bước sau.
Theo kinh nghiệm của chúng tôi, việc đầu tiên không phải là tìm phương pháp nào đó thật nhanh. Việc đầu tiên là hiểu đúng những gì bé đang thể hiện. Sau đó mới đến quan sát và ghi chép đều đặn. Khi có dữ liệu rõ ràng trong tay, cha mẹ sẽ bớt hoang mang hơn rất nhiều.
Nếu còn băn khoăn, bạn đừng chần chừ quá lâu. Hãy đưa con đi đánh giá sớm. Biết sớm không có nghĩa là kết luận vội. Nó chỉ giúp gia đình có định hướng hỗ trợ phù hợp hơn ngay từ đầu.
Trẻ tự kỷ thường có biểu hiện gì mà cha mẹ hay nhầm?
Không ít gia đình bỏ qua dấu hiệu vì nghĩ con chỉ bướng hoặc chậm nói. Chúng tôi hiểu tâm lý đó. Tuy vậy, có một khác biệt khá rõ mà bạn nên ghi nhớ. Trẻ chậm nói thường vẫn chủ động chỉ tay để xin đồ hoặc chia sẻ điều thú vị. Bé cũng nhìn theo khi được gọi tên. Trẻ tự kỷ thì thường thiếu những hành vi này, và sự thiếu hụt ấy kéo dài qua nhiều tháng liền.
Cũng có trường hợp bé bị gọi là “khó bảo” trong khi thực ra đang quá tải giác quan. Tiếng máy giặt rung ầm ầm có thể làm bé khó chịu. Ánh đèn huỳnh quang trắng toát cũng vậy. Mùi nước xả vải nồng nặc đôi khi khiến bé phản ứng dữ dội. Người lớn nhìn từ bên ngoài rất dễ hiểu nhầm đó là cố tình phá phách. Khi hiểu được điều này, cách bạn phản ứng với con cũng sẽ thay đổi theo, và thường nhẹ nhàng hơn.
Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển mới có thẩm quyền chẩn đoán. Cha mẹ không nên tự kết luận. Nhưng cũng đừng chờ quá lâu, vì thời gian can thiệp sớm là thứ rất khó lấy lại.
Tự kỷ là gì và vì sao phương pháp phải cá thể hóa?
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là nhóm rối loạn phát triển thần kinh. Nói đơn giản, cách não bộ của trẻ xử lý giao tiếp xã hội và hành vi khác với số đông. Trẻ thường gặp khó khăn trong việc hiểu cảm xúc của người khác. Các bé cũng hay khó duy trì qua lại trong trò chuyện. Bên cạnh đó, nhiều bé có những hành vi lặp đi lặp lại.
Điều khiến phụ huynh bối rối nhất là mức độ biểu hiện rất khác nhau. Có bé nói sớm nhưng khó hòa nhập với bạn bè. Có bé chậm nói đến vài năm rồi mới bắt đầu. Vì vậy không tồn tại một công thức chung cho mọi trẻ. Phương pháp cần được điều chỉnh theo từng bé cụ thể, dựa trên sở thích, mức độ và hoàn cảnh gia đình của bé.
Can thiệp càng sớm thì hiệu quả càng rõ, nhất là trước khoảng 3 đến 5 tuổi khi não bộ còn rất linh hoạt. Đây không phải giai đoạn để chờ con “tự lớn”.
Dấu hiệu sớm cha mẹ có thể quan sát ngay tại nhà
Chúng tôi thường khuyên phụ huynh mở một cuốn sổ nhỏ và ghi lại những chi tiết bất thường trong ngày. Hãy ghi thật cụ thể, đừng chỉ viết chung chung là “hôm nay con khó chịu”. Ví dụ, một bé ba tuổi bịt tai và khóc mỗi khi máy hút bụi bật lên. Một bé khác chỉ dừng chơi khi bị đổi chỗ ngồi. Những chi tiết như vậy giúp bác sĩ hình dung bức tranh thực tế tốt hơn rất nhiều so với lời kể tổng quát.
Một số dấu hiệu bạn nên để ý là bé ít khi chỉ tay để chia sẻ một món đồ hay sự việc thú vị với người lớn. Bé cũng có thể phản ứng quá mức với âm thanh, ánh sáng hay cảm giác của quần áo. Ngoài ra, có những bé lặp lại động tác như vỗ tay, đi lại theo một lối cố định. Nhiều bé còn gắn bó cứng nhắc với thói quen và rất khó chịu khi lịch sinh hoạt thay đổi.
Nếu thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, bạn đừng vội lo quá. Hãy ghi lại đầy đủ rồi trao đổi với chuyên gia để được đánh giá chính xác.
Một buổi sáng được tổ chức lại: câu chuyện từ một gia đình
Có một gia đình mà đội ngũ chúng tôi đồng hành suốt mấy tháng liền. Buổi sáng của họ lúc nào cũng như một chuỗi xung đột nhỏ. Đánh răng thì khóc. Mặc áo thì giãy. Ăn sáng thì bỏ chạy. Mẹ bé phải nhắc đi nhắc lại đến mệt lả. Sau khi cả nhà thử một cách tiếp cận khác, buổi sáng dần yên ổn hơn.
Cách làm của họ khá đơn giản. Họ dùng thẻ hình để báo trước các hoạt động trong ngày, dán lên tường ngang tầm mắt bé. Việc đánh răng được chia thành từng bước có hình minh họa: lấy bàn chải, nặn kem, chải mặt ngoài rồi mặt trong. Mỗi khi bé hoàn thành một bước, mẹ khen ngay. Bé cũng được dán một ngôi sao vào bảng.
Điểm then chốt nằm ở sự báo trước. Nhiều trẻ khó chịu vì không biết điều gì sắp xảy ra. Khi đã đoán trước được, bé thường hợp tác tốt hơn hẳn. Đây là bài học mà chúng tôi nhắc lại với hầu hết các gia đình.
Các hướng can thiệp phổ biến và cách cân nhắc
Phân tích hành vi ứng dụng (ABA) là hướng có nhiều bằng chứng nghiên cứu nhất. Phương pháp này chia kỹ năng thành những bước nhỏ rồi củng cố từng bước một. Điểm khó là cần nhiều thời gian và chi phí, đồng thời gia đình phải có người theo sát mỗi ngày.
Trị liệu ngôn ngữ và trị liệu hoạt động giúp cải thiện giao tiếp. Chúng cũng hỗ trợ các kỹ năng sinh hoạt như cầm thìa hay mặc quần áo. Hiệu quả cao nhất khi cha mẹ được hướng dẫn để luyện tiếp ở nhà, vì một buổi trị liệu thường chỉ kéo dài vài giờ mỗi tuần, còn phần lớn thời gian của bé diễn ra ở nhà.
Mô hình can thiệp dựa trên chơi gần gũi lại rất dễ áp dụng tại gia đình. Bố mẹ chơi cùng con theo đúng sở thích của bé để xây dựng tương tác tự nhiên. Hạn chế là hiệu quả phụ thuộc lớn vào sự nhất quán của tất cả người lớn trong nhà.
Chọn hướng hỗ trợ theo từng giai đoạn tuổi
Trọng tâm nuôi dạy thay đổi theo độ tuổi. Với trẻ dưới 3 tuổi, ưu tiên là kích thích giao tiếp qua chơi và những tương tác hằng ngày. Từ 3 đến 6 tuổi, cần kết hợp can thiệp chuyên sâu với rèn kỹ năng tự lập. Khi bé lớn hơn, mục tiêu chuyển sang học tập hòa nhập và làm quen với bạn bè.
Dù ở giai đoạn nào, việc giữ một nhịp sinh hoạt ổn định vẫn là nền tảng quan trọng. Bạn có thể tham khảo thêm bài xây dựng thói quen ngủ đúng giờ cho bé từng bước để hiểu cách tạo nhịp sinh hoạt này.
Những sai lầm chúng tôi thường thấy khi cha mẹ tự nuôi dạy
Sai lầm phổ biến nhất là so sánh con với các bạn cùng lứa rồi lo âu quá mức. Một sai lầm khác là chờ con “tự khỏi”. Theo quan sát của đội ngũ, khoảng thời gian chờ đợi ấy thường khiến gia đình bỏ lỡ những cơ hội can thiệp quý giá.
Nhiều phụ huynh còn áp dụng cùng lúc quá nhiều phương pháp mà không ghi lại kết quả. Khi đó không ai biết cách nào thực sự có tác dụng, và cả nhà rất dễ rối. Nên chọn một hướng rõ ràng, theo dõi trong vài tuần rồi mới điều chỉnh.
Cuối cùng là việc quát mắng hay phạt khi trẻ có hành vi khó. Thực tế, la hét hay đánh người thường xuất phát từ cảm giác quá tải, hiếm khi là sự cố ý chống đối. Khi bị quát, bé càng rối loạn hơn, và vòng luẩn quẩn cứ thế tiếp diễn.
Chi phí và thời gian: gia đình cần chuẩn bị điều gì?
Chi phí can thiệp khác nhau tùy hình thức và địa phương. Trước khi đăng ký, bạn nên hỏi trực tiếp về học phí, số buổi mỗi tuần và cách cơ sở phối hợp với gia đình. Một đơn vị minh bạch sẽ sẵn lòng giải thích từng khoản. Bạn cũng có thể tham khảo thêm các nguồn thông tin đáng tin khác để so sánh và lập ngân sách phù hợp, ví dụ bạn có thể xem thêm tại đây.
Đừng kỳ vọng thay đổi chỉ sau vài tuần. Tiến bộ thường đến từng bước nhỏ và kéo dài nhiều tháng. Vì vậy cần có kế hoạch dài hạn để cả nhà không kiệt sức giữa chừng.
Xây dựng một nhóm hỗ trợ gồm người thân, giáo viên và chuyên gia cũng giúp giảm áp lực đáng kể. Ông bà có thể cùng áp dụng một quy tắc chung với bố mẹ, còn giáo viên có thể phản hồi những điều bé làm được ở lớp. Nhờ vậy gia đình nắm rõ tiến độ hơn.
Tuần đầu tiên tại nhà nên làm gì?
Trong tuần đầu, bạn chưa cần làm quá nhiều. Hãy bắt đầu với ba việc đơn giản. Thứ nhất, ghi lại hành vi cùng hoàn cảnh xuất hiện để chia sẻ với bác sĩ. Thứ hai, giữ lịch sinh hoạt ổn định và giảm tiếng ồn, ánh sáng gắt cùng những đồ vật gây quá kích thích. Thứ ba, dành 10 đến 15 phút mỗi ngày chơi cùng con theo sở thích của bé, đừng ép bé làm theo ý mình.
Bạn cũng có thể đọc thêm bài 7 cách cha mẹ thử ngay tại nhà khi bé 2 tuổi biếng ăn để có gợi ý cho bữa ăn hằng ngày. Ăn uống ổn định thường giúp trẻ bớt căng thẳng hơn, và điều đó có lợi cho cả quá trình luyện tập.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tự kỷ có thể học hòa nhập với trường mầm non thông thường không?
Có nhiều trẻ học hòa nhập được, đặc biệt khi có giáo viên hiểu và hỗ trợ kịp thời. Yếu tố quyết định là mức độ hỗ trợ bé cần. Sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình cũng rất quan trọng. Bạn nên hỏi trường về kinh nghiệm làm việc với trẻ đặc biệt trước khi quyết định.
Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển?
Nếu con chưa biết chỉ tay, chưa biết gọi tên, ít giao tiếp bằng mắt hoặc có hành vi lặp lại rõ rệt, bạn nên đi đánh giá ngay. Đừng chờ đến khi con lớn hơn. Đánh giá sớm không đồng nghĩa với kết luận sớm. Mục đích là để có hướng hỗ trợ kịp thời.
Cha mẹ có thể tự nuôi dạy tại nhà mà không cần chuyên gia không?
Cha mẹ hoàn toàn có thể làm nhiều việc tại nhà. Tuy vậy, nên có chuyên gia hướng dẫn ban đầu để bạn biết mình đang làm đúng hay chưa. Tự làm mà thiếu định hướng dễ khiến gia đình rối và mất thời gian quý báu.
Trẻ tự kỷ có tiến bộ được không?
Có. Mỗi trẻ tiến bộ theo một tốc độ riêng. Có bé tiến nhanh về giao tiếp, có bé tiến chậm hơn ở kỹ năng sinh hoạt. Điều quan trọng là ghi nhận cả những tiến bộ nhỏ, đó chính là kết quả của sự kiên trì của cả gia đình.
Nuôi dạy trẻ tự kỷ không phải việc làm một lần là xong. Nếu hôm nay bạn đang lo lắng, hãy bắt đầu bằng việc quan sát con. Ghi chép cẩn thận và đặt lịch đánh giá với chuyên gia cũng là những bước quan trọng. Chỉ cần đi đúng một bước, cả gia đình sẽ có thêm sự chắc chắn để tiếp tục hành trình này.
