Dạy bé đánh răng và rửa tay là một trong những việc nhỏ nhưng theo con suốt cả đời. Dạy bé đánh răng đúng cách từ sớm giúp con có thói quen tốt lâu dài. Nhiều phụ huynh có chung nỗi lo: con còn bé quá, làm thay cho nhanh. Chúng tôi hiểu cảm giác đó. Bài này đi từng giai đoạn để cha mẹ biết lúc nào nên làm cùng con, lúc nào nên lùi lại cho con tự làm.
Vì sao cần dạy vệ sinh từ sớm
Bàn tay trẻ nhỏ chạm vào mọi thứ: sàn nhà, đồ chơi, thú cưng, tay vịn cầu thang. Rồi chính đôi tay ấy đưa lên miệng, lên mắt. Rửa tay đúng lúc giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh đường tiêu hóa và hô hấp thường gặp ở lứa mầm non.
Các tổ chức y tế như Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị rửa tay với xà phòng là biện pháp đơn giản, hiệu quả để phòng bệnh.
Răng sữa cũng quan trọng không kém. Nhiều gia đình nghĩ răng sữa rồi sẽ rụng nên không cần giữ gìn. Nhưng răng sữa giúp bé nhai, nói rõ chữ và giữ chỗ cho răng vĩnh viễn mọc đúng vị trí.
Răng sữa sâu có thể gây đau, khiến bé biếng ăn và ngủ không yên.
Với những bé hay ốm vào mùa lạnh, thói quen vệ sinh càng đáng giá. Bạn có thể đọc thêm cách chăm sóc và phòng bệnh cho trẻ hay ốm vào mùa lạnh để thấy rửa tay nằm ở đâu trong bức tranh chung.
Các bước rửa tay đúng cách
Rửa tay không cần phức tạp. Điều cần là đủ bước và đủ thời gian. Với trẻ mầm non, chúng tôi thường chia thành những động tác dễ nhớ, kèm một bài hát ngắn để bé đếm giây.
- Làm ướt tay bằng nước sạch, thoa xà phòng đủ tạo bọt.
- Chà lòng bàn tay, rồi mu bàn tay, từng kẽ ngón. Kẽ ngón là chỗ bé hay bỏ sót nhất.
- Xoay từng ngón cái trong lòng bàn tay kia, rồi chà đầu móng tay vào lòng bàn tay.
- Xả nước cho sạch bọt, lau khô bằng khăn riêng của bé.
Cả quá trình nên kéo dài khoảng 20 giây, bằng thời gian hát hết bài “Chúc mừng sinh nhật” hai lần. Bé đứng cao hơn bồn rửa không đủ với tay thì kê một chiếc ghế đẩu chắc chắn, có chống trượt. Cha mẹ đứng cạnh, đừng đứng xa.
Về thời điểm, hãy gắn việc rửa tay với những mốc cố định trong ngày. Về nhà là rửa. Trước bữa ăn là rửa. Sau khi đi vệ sinh cũng vậy. Sau khi chơi với cát hoặc thú cưng cũng vậy. Khi mốc đã cố định, bé không cần nhớ, bé chỉ làm theo nhịp sinh hoạt.
Dạy bé đánh răng theo độ tuổi
Từ khi mới mọc răng
Từ khi chiếc răng đầu tiên nhú lên, cha mẹ đã có thể bắt đầu dạy bé đánh răng. Lúc này chưa cần bàn chải cứng.
Dùng gạc sạch hoặc bàn chải silicon mềm lau nhẹ răng và nướu sau bữa ăn, nhất là trước khi ngủ. Việc làm sớm giúp bé quen với cảm giác có vật lạ trong miệng.
Từ một đến ba tuổi
Giai đoạn này bé thích bắt chước. Hãy để bé cầm bàn chải riêng, đưa vào miệng và cắn nhai thoải mái cho quen. Sau đó cha mẹ làm tiếp phần đánh sạch thật sự.
Kem đánh răng chỉ cần một lượng rất nhỏ, cỡ hạt gạo, và nên chọn loại phù hợp lứa tuổi. Bé nhỏ thường nuốt kem, nên cha mẹ cần để ý lượng dùng.
Cách làm gợi ý: ngồi đối diện bé hoặc ôm bé vào lòng, hướng đầu bé tựa vào tay mình. Chải nhẹ theo vòng tròn nhỏ ở mặt ngoài, mặt nhai và mặt trong. Mỗi lần khoảng hai phút nếu bé chịu được. Nếu chưa được thì cứ ngắn thôi và tăng dần.
Từ ba đến sáu tuổi
Bé bắt đầu muốn tự làm. Hãy để con đánh trước, sau đó cha mẹ “kiểm tra” và đánh lại những chỗ còn sót. Nhiều gia đình gọi đây là “con đánh một lượt, mẹ đánh một lượt”. Cách này giữ được niềm tự hào của bé mà răng vẫn sạch.
Khoảng sáu tuổi trở lên, kỹ năng cầm nắm của tay đã tốt hơn nhiều. Lúc đó bé có thể tự đánh, cha mẹ chỉ nhìn qua. Tuy vậy, nhiều trẻ chưa thật sự đánh kỹ nếu không có người nhắc, nên đừng buông hẳn quá sớm.
Đánh răng hai lần mỗi ngày, sáng và tối, là mức thông dụng. Buổi tối quan trọng hơn vì ban đêm nước bọt tiết ít, vi khuẩn dễ gây hại.
Cha mẹ cũng nên đưa bé đi nha sĩ định kỳ. Nếu bé kêu đau răng, nướu sưng đỏ, chảy máu, hoặc thấy đốm đen trên răng, hãy đưa bé đến gặp bác sĩ răng hàm mặt thay vì tự xử lý ở nhà.
Biến việc vệ sinh thành thói quen vui
Bé mầm non không làm việc vì “tốt cho sức khỏe”. Bé làm vì vui hoặc vì thấy cha mẹ làm. Vì vậy chúng tôi hay khuyên các gia đình biến việc vệ sinh thành một phần của trò chơi.
Một chị phụ huynh ở Hà Nội kể rằng con trai chị từng nhất quyết không chịu há miệng. Chị thử đổi cách: để bé đánh răng cho chú gấu bông trước, rồi mới tới lượt mình. Chỉ sau vài ngày, cậu bé tự đòi “khám răng” cho cả gấu lẫn mẹ. Cách này không phải phép màu, nhưng giúp bé đổi vai từ người bị bắt làm sang người chủ động.
Cho bé tự chọn bàn chải có nhân vật yêu thích, hát một bài ngắn để bé biết khi nào thì xong, hoặc dán sticker nhỏ mỗi khi hoàn thành. Đừng gắn phần thưởng quá lớn.
Cha mẹ làm gương là yếu tố quan trọng nhất. Khi cả nhà cùng đứng trước gương buổi tối, bé sẽ thấy việc này là chuyện bình thường của gia đình, không phải hình phạt. Đây cũng là một phần của những kỹ năng sống nên rèn cho trẻ mầm non mà chúng tôi hay nhắc.
Xử lý khi bé chống đối
Gần như bé nào cũng có giai đoạn từ chối. Bé ngậm chặt miệng, quay đi, khóc to hoặc làm rơi bàn chải. Đây là biểu hiện thường gặp ở tuổi muốn khẳng định mình, không có nghĩa là bé hư.
Trước tiên, cha mẹ hãy thử hiểu lý do. Có thể kem đánh răng cay quá, bàn chải quá cứng, hoặc bé đang mệt và buồn ngủ. Đổi sang loại kem vị dịu hơn, bàn chải mềm hơn, hoặc dời việc đánh răng sang lúc bé còn tỉnh táo thường giải quyết được nhiều chuyện.
Tiếp theo, cho bé một chút quyền lựa chọn. “Con muốn đánh răng trước hay thay đồ ngủ trước?” Câu hỏi này không để bé chọn có làm hay không, mà chọn làm theo thứ tự nào. Bé thấy mình có tiếng nói nên bớt chống đối.
Nếu hôm nào bé thật sự không chịu, đừng ép mạnh hay dọa. Ép buộc dễ khiến bé sợ cả bàn chải. Hãy dừng lại, bình tĩnh nói “hôm nay mình lau răng bằng gạc nhé” rồi thử lại hôm sau. Một đêm bỏ sót không làm hại răng, nhưng một cuộc vật lộn mỗi tối có thể để lại ấn tượng xấu rất lâu.
Cuối cùng, hãy kiên nhẫn với chính mình. Dạy con thói quen cần vài tuần đến vài tháng, và có những ngày thụt lùi. Điều thực sự có ích là sự đều đặn, không phải sự hoàn hảo.
Nếu bé bị đau miệng, sốt, hoặc từ chối ăn uống kéo dài, hãy đưa bé đi khám để bác sĩ kiểm tra. Việc đánh răng chỉ là một phần nhỏ của chăm sóc toàn diện. Bộ Y tế cũng có nhiều hướng dẫn phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng mà phụ huynh có thể tham khảo.
