Dạy con 3 tuổi là giai đoạn nhiều cha mẹ thấy mình đang thi gan với một người nhỏ xíu. Đang đi siêu thị, bé nằm lăn ra sàn khóc thét vì không được mua món đồ chơi. Cả quầy thu ngân quay lại nhìn. Bạn đỏ mặt, bế con lên, và tự hỏi mình sai ở đâu. Chúng tôi muốn nói ngay: bạn không sai, và bé cũng không hư. Bài này giúp cha mẹ hiểu chuyện gì đang diễn ra trong đầu con, rồi đồng hành đúng cách.
Vì sao trẻ ăn vạ khi dạy con 3 tuổi
Ở tuổi lên ba, bé bắt đầu nhận ra mình là một cá thể riêng. Bé hay nói “không”, “của con”, “con tự làm”. Đây là bước phát triển bình thường. Bé muốn làm chủ mọi thứ, nhưng khả năng của bé lại chưa theo kịp mong muốn.
Khoảng cách đó chính là nguồn gốc của cơn ăn vạ. Bé muốn cái áo màu đỏ nhưng nó đang giặt. Bé muốn tự đổ nước nhưng đổ tràn ra bàn và bị nhắc. Bé không đủ chữ để nói “con thất vọng lắm”, nên cơ thể lên tiếng thay: khóc, la, đập chân, lăn lộn.
Theo các hướng dẫn nuôi dạy trẻ của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ nhỏ cần sự đồng hành ấm áp để học điều hòa cảm xúc. Bé không cố tình “làm khó” cha mẹ; khả năng tự điều chỉnh cảm xúc của trẻ nhỏ vẫn đang trong quá trình phát triển, nên một cơn giận có thể ập đến nhanh và mạnh. Cha mẹ có thể nhìn nhận đó là giai đoạn học hỏi bình thường của con.
Gọi tên cảm xúc cho bé
Bước đầu tiên là ở bên bé, không phải dập tắt cơn giận. Hãy ngồi xuống ngang tầm mắt con, giọng nhỏ và chậm.
Bạn có thể nói: “Mẹ thấy con đang rất tức vì không được ăn kem.” Câu nói ngắn này nói lên cảm xúc mà bé chưa biết gọi tên.
Khi được gọi tên, cảm xúc bớt đáng sợ. Bé hiểu rằng điều mình đang cảm thấy là bình thường và có người hiểu. Lâu dần, bé tự học dùng chữ thay cho tiếng hét.
Cha mẹ có thể dùng thêm những cách đơn giản sau:
- Dùng sách tranh về cảm xúc, chỉ vào khuôn mặt nhân vật và hỏi “bạn này đang thế nào nhỉ?”.
- Nói về cảm xúc của chính mình: “Mẹ hơi mệt nên mẹ cần ngồi nghỉ một chút.”
Lưu ý rằng gọi tên cảm xúc không có nghĩa là đồng ý với mọi yêu cầu. Bạn vẫn có thể nói “mẹ biết con muốn ăn kem, và hôm nay mình không mua”. Hai điều này đi cùng nhau. Bé được thấu hiểu, đồng thời bé biết giới hạn vẫn còn đó.
Giữ giới hạn một cách nhẹ nhàng
Nhiều cha mẹ lo rằng thấu hiểu nghĩa là nuông chiều. Trẻ cần giới hạn để cảm thấy an toàn. Một bé biết rõ điều gì được và không được sẽ ít phải thử thách cha mẹ hơn. Điều chúng tôi nhấn mạnh là giữ giới hạn bằng giọng điệu bình tĩnh, không bằng quát tháo.
Vài nguyên tắc nhỏ giúp ích rất nhiều. Quy tắc cần ít và rõ, ví dụ “không đánh bạn”, “ngồi vào ghế khi ăn”. Cả nhà thống nhất cùng áp dụng. Hôm nay mẹ cho mà mai bố cấm thì bé sẽ rối.
Nếu muốn đào sâu cách đặt quy tắc mà vẫn tôn trọng con, bạn có thể xem bài về kỷ luật tích cực trong gia đình Việt.
Hãy đưa ra lựa chọn trong phạm vi cho phép. Thay vì “đi tắm ngay”, ta nói “con muốn tắm với vịt hay với tàu?”. Bé vẫn đi tắm, nhưng cảm thấy mình có tiếng nói.
Báo trước cũng giúp: “Còn năm phút nữa mình về nhé.” Với bé ba tuổi, việc chuyển hoạt động đột ngột là nguồn cơn ăn vạ khá phổ biến.
Khi giới hạn đã đặt ra, đừng đổi ý vì bé khóc to. Nếu lúc nào khóc cũng được thì bé sẽ học rằng khóc là cách hiệu quả. Cha mẹ vẫn có thể mềm mỏng: “Mẹ biết con buồn. Mẹ ở đây với con.” Giữ vững, nhưng không lạnh lùng.
Những phản ứng nên tránh
Khi con ăn vạ giữa chỗ đông người, áp lực từ ánh nhìn xung quanh rất lớn. Nhiều cha mẹ phản ứng theo bản năng mà sau đó thấy áy náy. Chúng tôi liệt kê những điều nên tránh, không phải để chê trách mà để mình nhận ra và điều chỉnh dần.
Đầu tiên là quát mắng hoặc đánh. Tiếng quát chỉ khiến bé sợ và khóc to hơn, còn bé chưa học được cách xử lý cảm xúc. Đòn roi còn dạy bé rằng người lớn giải quyết bất đồng bằng sức mạnh.
Thứ hai là dọa dẫm kiểu “mẹ bỏ con ở đây”, “ông ba bị sẽ bắt con”. Với trẻ ba tuổi, lời dọa dễ thành nỗi sợ thật. Bé có thể lo bị bỏ rơi và bám cha mẹ hơn, hoặc sợ bóng tối, sợ người lạ.
Cuối cùng là chế giễu hoặc xấu hổ chuyện bé khóc: “lớn rồi mà còn khóc”. Cảm xúc không phải lỗi. Điều cần dạy bé là cách thể hiện cảm xúc an toàn, không phải cấm bé có cảm xúc.
Nếu lỡ phản ứng chưa khéo, bạn cứ xin lỗi con: “Lúc nãy mẹ lớn tiếng, mẹ xin lỗi con.” Trẻ học được rất nhiều từ khoảnh khắc đó.
Bạn cũng có thể gắn việc này với việc rèn các kỹ năng sống cho trẻ mầm non, trong đó biết nói ra điều mình cảm thấy là một kỹ năng nền tảng. Để hiểu thêm về phát triển cảm xúc và hành vi ở trẻ nhỏ, phụ huynh có thể tham khảo các tài liệu nuôi dạy con tại UNICEF Việt Nam.
Khi nào cần tìm chuyên gia tâm lý trẻ em
Phần lớn cơn ăn vạ ở tuổi lên ba thường giảm dần khi bé biết nói nhiều hơn. Thời điểm này khác nhau ở mỗi bé, nên cha mẹ đừng quá lo nếu con chưa đến một mốc cụ thể nào đó.
Hãy tìm sự hỗ trợ nếu cơn ăn vạ xảy ra rất thường xuyên, kéo dài lâu mỗi lần, và bé khó dỗ ngay cả khi mọi nhu cầu đã được đáp ứng. Cũng cần chú ý khi bé tự làm đau mình hoặc người khác nhiều lần, đập đầu vào tường, hoặc nín thở đến mức tím tái.
Một số dấu hiệu khác gồm bé chậm nói rõ rệt, ít nhìn mắt hay không phản ứng khi được gọi tên, thay đổi hành vi đột ngột sau một biến cố, hoặc mất ngủ, biếng ăn kéo dài. Những dấu hiệu này chưa chắc là bệnh, nhưng việc khám sớm giúp cha mẹ yên tâm hơn và có hướng hỗ trợ phù hợp.
Chúng tôi không thể chẩn đoán hay thay thế bác sĩ, và mỗi bé là một cá thể riêng. Nếu bạn thấy lo, đừng chần chừ. Nhờ có ghi chép ngắn về lúc bé ăn vạ và kéo dài bao lâu, buổi khám sẽ hiệu quả hơn. Cơn ăn vạ rồi sẽ qua, còn sự kiên nhẫn của bạn ở lại trong cách con học điều hòa cảm xúc.
